КОШУТА

Не го повика, както се вика,

ами поблея, като кошута…

Народна песен

Ето там, гдето се спущат белите сипеи откъм Крайница, в дола — беше воденицата на дяда Цона. Стоят върбите, стои вадата, но воденицата я няма. Останали са само едни срутени дувари, обрасли с къпина, и две-три греди, посивели и сплескани като гъба. Защото всичко това беше отколе и днес нито хората, нито местата са такива, каквито бяха едно време.

Двама души дохаждаха в тая воденица: сам дядо Цоно и син му Стефан. Дядо Цоно беше стар човек. Всички стари хора са приведени и докато младите гледат нагоре, старите отправят погледите си надолу и гледат земята, която скоро ще ги прибере. Но дядо Цоно не беше само приведен, а от някаква болест беше просто прегънат надве и не можеше да ходи инак, освен като препречи тоягата си отзад на кръста и се залови с ръце за двата й края. Тъй той запазваше равновесие и вървеше бавно, загледан в земята, като че търсеше нещо. Когато отиваше на воденицата, той не се отбиваше нито наляво, нито надясно, обикаляше и криволеше тъй, както криволи и самата пътека.

Друг беше Стефан. За него нямаше път. Доде го видиш, че излиза из село, току виж, озовал се над воденицата, щръкнал на баира, висок и едър, какъвто си беше, и децата, които често влизаха в градината да берат сливи, щом го видеха, не слизаха, а просто нападваха и бягаха, колкото им крака държат. Ще речеш, сокол се спуснал на врабчета.

Но Стефан не винаги избираше прекия път за воденицата. Понякога той слизаше надолу от могилата, там, дето накрай селото беше къщата на Муца Стоеничина. Тая Муца беше врачка, разбираше от билки, знаеше всичко за юди и за самодиви. За самодивите тя казваше, че си отишли отколе, защото хората станали лоши, но все пак като че една от тях, най-хубавата, беше останала в къщата ѝ.  Муца имаше хубава мома. За нея Стефан минаваше оттука, когато отиваше на воденицата. Те приказваха в някой затулен кът на градината, между сливите и слънчогледите. Той — застанал отвън плета, тя отвътре. Тя — руса, синеока, срамежливо навела очи, той — мургав, с широки плещи, с малка черна брада, която обкръжва лицето, но не го закрива. Тънките му устни се усмихват, но очите му си остават остри, тъмни, с по едно пламъче вътре в зениците, в което гори сякаш лоша мисъл.

Оттука Стефан вземеше ли, или не цвете от Дойна, на раменете му сякаш израстваха крила, прескачаше долове, мяташе се от баир на баир и за една минута беше при воденицата. Той отпушваше водата и кречеталото затракваше…

ΤΟ ΛΑΦΙ

(Kosuta)

Δεν τον εφώναξε, όπως φωνάζουν

μόνον εβέλαξεν, όπως το λάφι...

Δημοτικό τραγούδι

Να, εκεί, που ροβολούν οι άσπρες σάρες απ' τη μεριά της Κραίνιτσας, στο ακρόρεμα, ήταν ο μύλος του γερο Τσόνου. Στέκουν οι ιτιές, στέκει το αυλάκι, μα ο μύλος δεν είναι πια. Έχουν απομείνει μόνο χαλάσματα από ντουβάρια, σκεπασμένα με βάτους και δυο τρεις γρεντιές, σταχτερωμένες και μουχλιασμένες σα μανιτάρια. Γιατί όλα αυτά ήτανε απ' τα παλιά χρόνια και σήμερα μήτε οι άνθρωποι, μήτε κ' οι τόποι είναι τέτιοι, που ήταν έναν καιρό.

Δυο νομάτοι έρχουνταν σ' αυτό το μύλο: ο ίδιος του ο γερο Τσόνος κι ο γιος του ο Στέφανος. Ο γερο Τσόνος ήταν γέρος άνθρωπος. Όλοι οι γέροι πααίνουν σκυφτοί κι ώσοπου οι νέοι κοιτούνε απάνου, οι γέροι στυλώνουν τα μάτια τους κάτου και κοιτούνε τη γης, που γλήγορα θα τους συμμάσει. Μα ο γερο Τσόνος δεν ήτανε μόνο σκυφτός, μ' από κάποιαν αρρώστια ήταν να, διπλωμένος στα δυο και δεν μπόραγε να πααίνε, αλλιώς, παρά μόνο σαν ακουμπούσε το ραβδί του πίσω στη μέση κ' επιάνονταν με τα χέρια από τις δυο του άκρες. Έτσι αυτός κρατούσε ισοροπία και πορπάταγε αργά κοιτώντας στη γης, σαν κάτι ν' άψαχνε. Όταν πάγαινε στο μύλο, δε στρέφουνταν μήτε ζερβά, μήτε δεξά, κυκλόφερνε κ' έστριβε έτσι, όπως φιδόστριβε και το μονοπάτι.

Άλλος ήταν ο Στέφανος. Για κείνον δεν ύπαρχε δρόμος. Όσο να τόνε δεις που βγαίνει από το χωριό, να, κι αναφάνηκε πάνου απ' το μύλο, σκαρφάλωσε στο λόφο, αδρής κι αψηλός όπως ήταν και τα παιδιά, που συχνόμπαιναν στο περβόλι για κορόμηλα, ότι τον έβλεπαν καί, δεν κατέβαιναν, μόν' έπεφταν από πάνου κ' έπαιρναν δρόμο, όσο τα πόδια τους βαστούσαν. Θάλεγες, γεράκι χύθηκε σε κοπάδι σπουργίτια.

Όμως ο Στέφανος δεν έπαιρνε πάντα τον ίσιο δρόμο για το μύλο. Πότε πότε ροβολούσε κάτου απ' το λόφο. εκεί όπου, στην άκρη του χωριού, ήτανε το σπίτι της Μούτσας Στοενίτσινας. Η Μούτσα αυτή ήτανε μάγισα, ήξερε από μαγιοβότανα, τάξερεν όλα για τα ξωτικά και τις νεράιδες. Για τις νεράιδες έλεγε, πως χρόνια τώρα πού, έφυγαν, γιατί οι άνθρωποι έγιναν κακοί και μόνο μια, η πιο όμορφη, φαίνεται πως είχεν απομείνει σπίτι της. Η Μούτσα είχεν όμορφη κόρη. Για κείνην ο Στέφανος περνούσεν από δω, όταν πάγαινε στο μύλο. Οι δυό τους κουβέντιαζαν σε κάποιαν απόμερη γωνιά του περβολιού, ανάμεσα στις κορομηλιές και τα λιοστρόφια. Εκείνος στεκόταν απ' όξω, τούτη από μέσα απ' το φράχτη. Αυτή: ξανθιά, γαλανομάτα, χαμηλοβλεπούσα, εκείνος: μαυριδερός με πλατιούς ώμους, με λιγοστά μαύρα γένια, που τριγύριζαν το πρόσωπό του, χωρίς και να το σκεπάζουν. Τα λεπτά του χείλια χαμογελούσαν, μα τα μάτια του απόμεναν σοβαρά, σκοτινά, με από μια φλογούλα μέσα στα ματόκορα, όπου καίει θαρρείς κακός διαλογισμός.

Από δω ο Στέφανος έπαιρνε, είτε όχι, λουλούδι από τα χέρια της Ντόινας, στους ώμους του έλεες πως φύτρωναν φτερούγες. Ροβολούσε τον κατήφορο, πετιούνταν από ψήλωμα σε ψήλωμα και για ένα λεφτό ήταν κοντά στο μύλο. Απολυούσε το νερό κι άρχιζαν τα βαρδάρια να κρουταλούν…

Λαφίνα

Δεν του φώναζε, όπως φωνάζουν, 

αλλά του βέλαζε, σαν τη λαφίνα...

(Δημοτικό τραγούδι)

Εκεί στην κοιλάδα, όπου κρέμονται λευκά βράχια από τη μεριά της Κράινιτσα, ήταν ο νερόμυλος του μπάρμπα Τσόνο. Εκεί είναι ακόμη οι μεγάλες ιτιές και το αυλάκι, μόνο ο νερόμυλος δεν υπάρχει. Γκρεμισμένα ντουβάρια έμειναν μόνο, τυλιγμένα στις βατσινιές και δυο-τρία δοκάρια πεσμένα, μαυρισμένα και σαρακοφαγωμένα. Όλα αυτά ήταν κάποτε. Σήμερα ούτε οι άνθρωποι, ούτε οι τόποι είναι όπως έναν καιρό.

Δυο άνθρωποι έρχονταν σ' αυτό το νερόμυλο: ο ίδιος ο μυλωνάς ο μπάρμπα Τσόνο και ο γιος του ο Στέφαν. Ο μπάρμπα Τσόνο ήταν γέρος. Όλοι οι γέροι είναι σκυφτοί και ενώ οι νέοι βλέπουν προς τα πάνω, οι γέροι ρίχνουν το βλέμμα τους προς τα κάτω και βλέπουν τη γη που σύντομα θα τους υποδεχθεί. Ο μπάρμπα Τσόνο δεν ήταν απλά σκυφτός, ήταν διπλωμένος στα δυο από κάποια αρρώστια και δεν μπορούσε να περπατήσει, αν δεν έβαζε τη μαγκούρα του πίσω στη μέση και δεν την αγκάλιαζε με τα δυο του χέρια. Έτσι ζύγιαζε το σώμα του και βάδιζε αργά, με σκυμμένο το κεφάλι, σαν να έψαχνε κάτι. Όταν πήγαινε στο νερόμυλο, δεν έκοβε δρόμο, αλλά έκανε το γύρο, ακολουθώντας το μονοπάτι.

Ο Στέφαν ήταν αλλιώτικος. Γι' αυτόν σα να μην υπήρχαν δρόμοι. Εκεί που τον έβλεπες να βγαίνει απ' το χωριό, εκεί τον έβρισκες στο νερόμυλο. Ξεχώριζε από μακριά, έτσι ψηλός και μεγαλόσωμος που ήταν, και τα παιδιά που τρύπωναν στο περβόλι να κόψουν δαμάσκηνα, μόλις τον έβλεπαν, δεν κατέβαιναν απ' τα δέντρα που είχαν σκαρφαλώσει, αλλά πηδούσαν και έτρεχαν όσο βαστούσαν τα πόδια τους. Λες και χιμούσε γεράκι σε σπουργίτια.

Ο Στέφαν δεν έπαιρνε πάντα τον πιο κοντινό δρόμο για το νερόμυλο. Κάποιες φορές κατέβαινε από το λόφο στην άλλη άκρη του χωριού, όπου ήταν το σπίτι της Μούτσα της Στογιάνενας. Η Μούτσα ήταν σαν τη μάγισσα, ήξερε από βοτάνια και μαντζούνια, από νεράιδες και ξωτικά. Για τις νεράιδες έλεγε ότι έχουν φύγει εδώ και χρόνια, επειδή οι άνθρωποι έγιναν κακοί, αλλά μια από αυτές και μάλιστα η πιο όμορφη, είχε απομείνει στο σπίτι της. Η Μούτσα είχε μια όμορφη κόρη. Γι' αυτήν ο Στέφαν περνούσε από 'κει όταν πήγαινε στο νερόμυλο. Μιλούσαν οι δυο τους σε κάποια απόμερη μεριά του κήπου, ανάμεσα στις δαμασκηνιές και τα ηλιοτρόπια. Αυτή – ξανθιά και γαλανομάτα, χαμηλοβλεπούσα, αυτός – μελαχρινός, με φαρδιές πλάτες, με μικρό μαύρο μούσι, που αγκάλιαζε το πρόσωπο χωρίς να το κρύβει. Τα λεπτά του χείλη χαμογελούσαν, τα μάτια του όμως παρέμεναν αγέλαστα, σκοτεινά, με μια μικρή σπίθα στις κόρες, σα να μαρτυρούσε σκέψεις κακές.

Από 'δω ο Στέφαν, έπαιρνε δεν έπαιρνε λουλούδι από τα χέρια της Ντόινα, λες και έβγαζε φτερά στους ώμους, πηδούσε τις λαγκαδιές, πεταγόταν από πλαγιά σε πλαγιά, και στο λεπτό έφτανε στο νερόμυλο. Αμολούσε το νερό και η ροκάνα ξεκινούσε να χτυπάει…

Για την έκδοση:

https://www.paratiritis-news.gr/misc/entheto-afieroma-apo-ti-parousiasi-tou-vivliou-tou-giorntan-giovkov-thryloi-tou-aimou/

СЕРНА

Да не позвала по-человечьи,

А проблеяла серной лесною…

Народная песня

Вон там, где спускаются с Крайницы белые обрывы, в низине, была мельница деда Цоно. Сохранились вербы, сохранилась запруда, а мельницы нету. Остались только развалины каменных стен, поросшие ежевикой, да две-три балки, посеревшие и ссохшиеся, как гриб. Потому что все это было в давнее время, и теперь ни люди, ни места уж не те, какими были тогда.

Двое ходили на ту мельницу: сам дедушка Цоно да сын его Стефан. Дед Цоно был старый. А старики все — сгорбленные, и ежели молодежь обычно глядит вверх, то они не подымают глаз от земли, которая скоро их возьмет. Но дед Цоно был не то что сгорбленный, а из-за какой-то болезни просто согнутый пополам и совсем не мог ходить прямо, кроме как заложив свою палку поперек спины и взявшись руками за оба конца. Таким способом он сохранял равновесие и медленно шагал, опустив глаза в землю, словно чего-то ища. Идя на мельницу, он не сворачивал ни налево, ни направо, а точно следовал всем изгибам и поворотам тропинки.

Стефан был другой. Он знать не хотел никакой дороги. Кажется, только вышел из села, а глядишь — вон он уж над мельницей, торчит на холме во весь свой могучий рост, и ребятишки, забравшиеся в сад за сливами, при виде его не слезают, а прямо валятся с деревьев и улепетывают со всех ног. Будто сокол напустился на воробьев.

Но не всегда ходил Стефан прямым путем на мельницу. Иногда он спускался с кургана туда, где на краю села стоял дом Муцы Стоеничиной. Муца эта была знахаркой, понимала в травах, знала все решительно насчет вил и самодив. О самодивах она говорила, что они давно ушли, оттого что народ плохой стал, но одна, самая красивая, видно, все же осталась у нее в доме. У Муцы была дочь-красавица. Ради нее-то Стефан и сворачивал сюда по дороге на мельницу. Они разговаривали где-нибудь в укромном углу сада, среди слив и подсолнухов, стоя — он по одну сторону плетня, снаружи, она — по другую, внутри. Она — русая, синеглазая, стыдливо потупившись; он — смуглый, широкоплечий, с маленькой черной бородой, обрамлявшей лицо, не скрывая его. Тонкие губы его улыбались, но глаза оставались колючими, темными, с злым огоньком в зрачках.

Получив цветок от Дойны или не получив его, но все равно почувствовав у себя за плечами крылья, он перепрыгивал через овраги, перелетал с холма на холм и в одну минуту оказывался возле мельницы. Пускал воду, и мельничный конек начинал стучать…

https://coollib.in/b/409614-yordan-yovkov-staroplaninskie-legendyi/read